Pazar… Pazar…
PAZARLAR AÇILIR MI?
İki bayram geçti. Ramazan Bayramı da geçti, Kurban Bayramı da… Yaz geldi.
Sabahları güneş daha erken doğuyor artık. Çay bahçeleri dolmaya başladı. Okullar kapanmaya hazırlanıyor. Sahiller hareketleniyor. İnsanlar birkaç günlüğüne de olsa hayatın yükünü omuzlarından indirmeye çalışıyor. Mevsim kendi görevini yapıyor ve zaman ilerliyor.
Ama son zamanlarda ne zaman bir esnafla, bir sanayiciyle, bir yöneticiyle ya da kendi işini kurmaya çalışan genç bir girişimciyle sohbet etsem, konuşmanın bir yerinde aynı duyguya rastlıyorum. Herkes farklı kelimeler kullanıyor ama aslında aynı soruyu soruyor: “Savaşlar biterse pazarlar açılır mı?” Bu soru ilk duyulduğunda ekonomik gibi geliyor. Siparişler artar mı? İhracat canlanır mı? Müşteri geri gelir mi? Raflar yeniden dolar mı?
Ama biraz düşününce bunun ekonomiden daha büyük bir soru olduğunu anlıyorsunuz, çünkü pazar dediğimiz şey sadece ürünlerin alınıp satıldığı yer değildir. Pazar, insanların geleceğe dair beklentilerinin buluştuğu yerdir. Güvenin dolaşıma girdiği yerdir. İnsanların yarına dair umutlarını ortaya koyduğu yerdir.
Geçenlerde uzun yıllardır ticaret yapan bir dostumla sohbet ediyorduk. Konu dönüp dolaşıp piyasalara geldi. Bir süre sustu, kahvesinden bir yudum aldı ve camdan dışarı baktı. “İnsanlar para olmadığı için değil,” dedi, “Yarından emin olamadıkları için bekliyor.” O cümle günlerdir aklımda, çünkü gerçekten de ekonomik hayatın görünmeyen bir yakıtı var: Güven.
İnsan yarına inanıyorsa yatırım yapıyor. Yeni personel alıyor, yeni mağaza açıyor, yeni ürün geliştiriyor. Çocuğunu daha iyi bir okula göndermeyi düşünüyor. Ev almayı, araba değiştirmeyi, iş büyütmeyi planlıyor. Ama yarın sisli görünüyorsa herkes biraz geri çekiliyor. Belki de pazarlar önce sokaklarda değil, insanların zihninde kapanıyor.
Yıllar önce Anadolu’nun küçük bir kasabasında tanıştığım yaşlı bir manavı hatırlıyorum. Sabahın erken saatlerinde dükkânının önünü süpürüyor, meyvelerini özenle diziyordu. O gün çarşı oldukça sakindi. “Bu kadar hazırlık yapmaya değer mi?” diye sormuştum. Gülümseyerek cevap verdi: “Müşteri bugün gelmezse yarın gelir. Ben bugün hazır olmazsam yarın geldiğinde beni bulamaz.”
O gün aslında ticareti değil, hayatı anlatıyordu, çünkü umut biraz da budur.
Karşılığını hemen görmeden hazırlanmaya devam etmek, belirsizliğe rağmen düzenini korumak.
Henüz ortada sonuç yokken emek vermeyi sürdürmek. Tarih boyunca toplumları ayakta tutan şey de biraz buydu. İnsanlık çok savaş gördü, çok kriz yaşadı, çok yıkım yaşadı.
Ama sonra birileri yeniden dükkân açtı. Birileri yeniden üretmeye başladı, birileri yeniden hayal kurdu, birileri yeniden risk aldı ve hayat yeniden hareket etti.
Büyük depremlerden sonra bunu gördük. Salgın döneminde bunu gördük. Ekonomik krizlerden sonra bunu gördük. Bir deprem sonrasında haberlerde küçük bir fırıncıyı izlemiştim. Fırınının bir bölümü zarar görmüş olmasına rağmen birkaç gün sonra yeniden ekmek çıkarmaya başlamıştı. Kendisine neden bu kadar çabuk işe döndüğü sorulduğunda verdiği cevap çok etkileyiciydi: “İnsanların ekmeğe ihtiyacı var; bir de normale döneceğimizi hissetmeye…” Bazen bir somun ekmek sadece ekmek değildir. Bazen çalışan bir fırın, geleceğe dair bir işarettir. Bazen açık bir dükkân, insanların moralini yükselten bir semboldür, çünkü insan sadece para kazanmak istemez.
İnsan aynı zamanda yarının daha iyi olabileceğine inanmak ister.
Bugün dünyanın farklı bölgelerinde yaşanan savaşlar sadece cephelerde etkili olmuyor. Limanları etkiliyor, fabrikaları etkiliyor, tedarik zincirlerini etkiliyor, enerji maliyetlerini etkiliyor. Ama bunlardan daha önemlisi insanların ruh halini etkiliyor. Belirsizlik yayıldığında insanlar plan yapmayı bırakıyor.
Oysa medeniyet dediğimiz şey, biraz da plan yapabilme cesaretidir. Bir çiftçi tohum ekerken birkaç ay sonrasına yatırım yapar. Bir öğretmen ders anlatırken yıllar sonrasına yatırım yapar. Bir iş insanı yeni bir tesis kurarken geleceğe yatırım yapar. Bir anne ya da baba çocuğunun eğitimi için fedakârlık yaparken geleceğe yatırım yapar.
Geleceğe yatırım yapabilmek için de biraz umut gerekir. Belki bu yüzden yaz mevsimini seviyoruz, çünkü doğa her yıl aynı mesajı veriyor. Ne kadar sert geçerse geçsin hiçbir kış sonsuza kadar sürmüyor. Ağaçlar yeniden yeşeriyor, toprak yeniden ürün veriyor, kuşlar yeniden dönüyor, sokaklar yeniden kalabalıklaşıyor, hayat yeniden akmaya başlıyor.
Belki bugün her şey yolunda değil, hâlâ ekonomik sıkıntılar var, hâlâ savaşlar sürüyor, hâlâ birçok insan geleceğe kaygıyla bakıyor. Ama insanlık tarihine baktığımızda şunu görüyoruz: Her büyük karamsarlık döneminin ardından yeniden hareket başlamış. Her durgunluğun ardından yeniden üretim başlamış. Her yıkımın ardından yeniden inşa başlamış, çünkü insanın en güçlü özelliği sadece ayakta kalabilmesi değildir. Yeniden başlayabilmesidir.
Bu yüzden bugün şu soruyu soruyorum:
Savaşlar biterse pazarlar açılır mı?
Evet, açılır.
Ama asıl açılacak olan pazarlar değildir, insanların içindeki güven duygusudur, yarın hakkında konuşma cesaretidir, çocuklar için plan yapma isteğidir, yeni bir işe başlama heyecanıdır, yeni bir sipariş verme kararlılığıdır, çünkü güven geri geldiğinde ticaret de gelir. Bereket de gelir, üretim de gelir ve insanlar yeniden geleceği konuşmaya başlar.
Dilerim savaşlar da biter, çünkü savaşlar bittiğinde yalnızca sınırlar sakinleşmez. Yalnızca pazarlar açılmaz. İnsanların uzun zamandır kapalı duran umut kapıları da yeniden aralanır ve bazen bir toplumun yeniden ayağa kalkması için gereken ilk şey tam da budur: Umudun yeniden dolaşıma girmesi.
Saygı ve sevgilerimle,
Dr. Hakan OKAY
İyi Pazarlar…
